Większość testów w kierunku hiv stosowanych do badań przesiewowych (skriningowych) poszukuje przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi, nie zaś samego wirusa. Diagnostyka prowadzona jest więc głównie na podstawie wyników badań testów serologicznych wykrywających przeciwciała skierowane przeciwko białkom hiv ( p-ciała anty HIV).

Techniki wykrywające obecność p-ciał anty HIV.

Diagnostyka laboratoryjna w kierunku hiv rozpoczęła się w 1985 r , kiedy to wprowadzono testy immunoenzymatyczne ( ang. enzyme immunoasay) - I-ej generacji. Do chwili obecnej stosuje się rutynową diagnostykę zakażeń hiv stosując testy EIA (enzyme immunoassay) lub ELISA (enzyme linked immunnosorbent assay) jako testy przesiewowe. W kolejnych latach, w miarę rozwoju diagnostyki w kierunku hiv, następne generacje testów umożliwiały coraz wcześniejsze wykrywanie przeciwciał. Opracowano testy IV generacji (testy kombinowane), które nie tylko pozwalają na wcześniejsze w stosunku do testów III generacji wykrywanie przeciwciał anty HIV1/2, ale także na jednoczesne wykrywanie wirusowego białka – antygenu p24 (występuje on w surowicy krwi osób zakażonych w okresie przed serokonwersją, czyli przed możliwością wykrycia przeciwciał anty HIV w teście). Niektóre testy IV generacji dają możliwość wykrywania przeciwciał i białka łącznie, niektóre różnicują, co „wykryły” (przeciwciała czy antygen p24).

Aktualnie do diagnostyki przesiewowej stosuje się zarówno testy III jak i IV generacji w systemie automatycznym oraz tzw. szybkie testy. Cechuje je duża czułość diagnostyczna i swoistość.

Każdy dodatni wynik testu przesiewowego musi zostać potwierdzony tzw. testem potwierdzenia. Najbardziej popularną i powszechnie stosowaną metodą jest Western blot (WB). Badanie wykonuje się z tej samej próbki krwi i polega ono na selektywnym wiązaniu przeciwciał skierowanych przeciwko różnym antygenom wirusowym. W przypadku zastosowania testu przesiewowego jest możliwe jedynie stwierdzenie obecności przeciwciał (lub antygenu p24 - w zależności od rodzaju zastosowanego testu), zaś w przypadku WB możliwe jest określenie przeciwko którym, konkretnym białkom hiv zostały wykryte przeciwciała. Test WB posiada wyższą niż testy przesiewowe swoistość diagnostyczną i tylko w przypadku dodatniego wyniku tego testu można zdiagnozować (rozpoznać) zakażenie hiv. Dodatni wynik testu przesiewowego nie oznacza zakażenia, jest jedynie podstawą do wykonania badania testem potwierdzenia WB. Jeśli istnieje rozbieżność wyniku w teście przesiewowym i WB zazwyczaj zaleca się powtórzenie testu (laboratorium zwykle zaleca, za jaki czas należy ponownie wykonać badanie) lub stosuje diagnostykę uzupełniającą (np. wykonuje oznaczenia samego białka p24 lub wykonuje PCR) - co umożliwia rozpoznanie zakażenia przed serokonwersją lub też wykluczenie zakażenia - zdarzają się bowiem fałszywie dodatnie wyniki w teście przesiewowym związane np. z przyjęciem niektórych szczepionek w okresie przed badaniem ( np. przeciwko grypie), zapaleniem wątroby; obecnością innych przeciwciała skierowanych przeciwko antygenom ludzkim spotykanym np. w czasie ciąży, po przetoczeniu krwi, transplantacji; niektórymi postaciami nowotworów.

Wykonanie testów po serokonwersji - przesiewowego i potwierdzenia WB daje w praktyce blisko 100% wykrywalność zakażeń.

Do wykonania testu pobiera się niewielką ilość krwi z żyły.

Tzw. szybkie testy (Rapid HIV test) dają możliwość wykrycia przeciwciał anty HIV 1/2. Cechuje je duża czułość diagnostyczna, skracają czas oczekiwania na wynik (w zależności od zaleceń producenta, sposobu pobrania krwi (z palca lub żyły) i dalszego przygotowania krwi do badania (badanie z pełnej krwi lub osocza) - do ok. 15 - 40 minut. Charakteryzują się wysoką jakością i zostały zaprojektowane tak, aby zapewnić łatwość wykonania badania w przypadku niezbędnej szybkiej i dokładnej diagnozy. Istnieją także testy, w których używa się do wykrywania przeciwciał z innych płynów ustrojowych niż krew np. Oral Fluid Tests gdzie pobieranym materiałem jest płyn z jamy ustnej (nie ślina) lub test, kiedy zamiast krwi do badania używa się moczu - Urine Test. Czułość i swoistość testów przy zastosowaniu do badania moczu jest nieco mniejsza niż testów z krwi i płynów z jamy ustnej. Dodatnie wyniki tych testów wymagają także wykonania testu potwierdzenia WB, z tych samych próbek pobranych płynów ustrojowych.

Testy z próbek wymazu jamy ustnej jak i moczu nie są stosowane w Polsce powszechnie.

Testy wykrywające obecność antygenu p-24 – dają możliwość wykrycia wolnego białka p24 (wysoce specyficzne białko rdzenia hiv) występującego jedynie przed serokonwersją oraz w ostatnim stadium zakażenia hiv (aids). Poza tymi momentami białko tworzy kompleksy

(połączenia) z przeciwciałami i wykrycie go jest trudne lub niemożliwe przy zastosowaniu standardowego testu na antygen p24.

Testy wykrywające obecność materiału genetycznego (pomiar ilości materiału genetycznego HIV RNA i HIV DNA - testy biologii molekularnej) - dostępnych jest wiele testów komercyjnych wykorzystujących m.in. techniki PCR, NASBA, bDNA. Nie są to metody wykorzystywane w rutynowej diagnostyce zakażeń hiv, wykorzystuje się je do monitorowania skuteczności leczenia ARV (leczenia antyretrowirusowego) oraz diagnostyce zakażeń hiv u dzieci, które urodziły zakażone hiv matki. W wybranych przypadkach są one tajże stosowane w diagnostyce wczesnej fazy zakażenia hiv.

Testy domowe (Home test kit) i testy kupowane w sklepie internetowym. W wielu krajach istnieje możliwość zakupu zestawów do badania w kierunku hiv - w aptece, drogerii, a także w sklepie internetowym. Różne kraje stosują różne zasady w takich przypadkach. Zalecane i dopuszczone do sprzedaży testy w USA przez Food and Drug Administration (FDA) nie umożliwiają przeprowadzenia całego badania w domu (uzyskania wyniku), są zestawem do pobrania próbki krwi i wysłania jej do badania do rekomendowanego laboratorium. O wyniku, zgodnie z zawartą instrukcją i procedurą postępowania, zostaje się poinformowanym telefonicznie. W USA jedynie system Access HIV-1 Test został zatwierdzony przez FDA i tylko taki zestaw jest zalecany do kupienia zarówno w aptekach, drogeriach jak i w sklepach internetowych. Wiarygodność (dokładność) innych zestawów testów domowych nie została zweryfikowana i nie jest rekomendowana. Procedura badania wymaga nakłucia palca przy zastosowaniu dołączonego do zestawu nożyka, wprowadzenia kropli krwi na specjalnie przygotowany do tego celu „papierek’, a następnie wysłania tak przygotowanej próbki wraz z otrzymanym numerem identyfikacyjnym do zbadania w licencjonowanym laboratorium. W takim sposobie testowania dostępna jest zawsze rozmowa telefoniczna z doradcą przed podjęciem decyzji o wykonaniu badania, podczas oczekiwania na wynik i oczywiście także wtedy, kiedy dzwoni się po informację o wyniku. Wszystkie osoby otrzymujące dodatni wynik takiego testu są informowane o potrzebie wykonania dalszego badania testem potwierdzenia, otrzymują również informacje na temat dostępnej pomocy i wsparcia.

W niektórych innych krajach (np. Kanada, Wielka Brytania, Republika Południowej Afryki) dopuszczone są także do stosowania i sprzedaży szybkie domowe testy skriningowe, gdzie wynik odczytuje się samemu. Samo wykonanie takiego testu jest proste, wymaga jedynie nakłucia opuszki palca dołączonym do zestawu nożykiem. Do każdego zestawu dołączona jest dokładna instrukcja postępowania i niezbędne komponenty do wykonania testu i odczytania wyniku. Na wynik czeka się około kwadransa. Należy jednak pamiętać, że ujemny wynik testu nie musi świadczy o braku zakażenia hiv (jeśli nie minęły 3 miesiące od ostatniej sytuacji narażającej na ryzyko zakażenia hiv zalecane jest powtórzenie testu z zachowaniem przez ten czas bezpiecznych zasad podczas aktywności seksualnej lub powstrzymanie się od kontaktów intymnych, aby nie narażać partnera/ów na ryzyko zakażenia hiv i samemu ponownie nie narażać się także na ponowne ryzyko). Dodatni wynik tego testu nie oznacza zakażenia - w takim przypadku konieczne jest zgłoszenie się do stacjonarnego punktu, oferującego testy w kierunku hiv lub do lekarza – w celu zweryfikowania wyniku testu.

Testy kupowane samodzielnie, tzw. ‘domowe testy ’ są wiarygodne w sensie laboratoryjnym (mają porównywalną czułość i swoistość diagnostyczną z innymi testami przesiewowymi stosowanymi w diagnostyce hiv) , jednak ze względów psychologicznych związanych ze stresem i napięciem towarzyszącym zwykle temu badaniu, a w związku z tym możliwością nieprawidłowego przeprowadzenia badania, a także odczytu wyniku - najlepiej jest poddać się testowi w kierunku hiv w specjalistycznej placówce oferującej testy, najlepiej oferującej poradnictwo okołotestowe.

W Polsce aktualnie nie ma rekomendowanych przez Ministerstwo Zdrowia testów domowych, nie istnieje też możliwość zakupu testów dopuszczonych w innym kraju lub w sklepie internetowym i wysłanie próbki krwi do zbadania w laboratorium w Polsce.