Leczenie zastępcze (substytucyjne)
Co to jest substytucja? To leczenie zastępujące przyjmowane środki narkotyczne (najczęściej heroinę) i dające możliwość normalnego funkcjonowania, pod warunkiem stałego przyjmowania podawanego leku. Pomysł zastąpienia heroiny środkiem zastępczym powstał nie tak dawno. Pierwszy raz zastosował to rozwiązanie w 1959 r. Kanadyjczyk Robert Holiday, próbując podawać pacjentom heroinę. W 1963 r. amerykańscy psychiatrzy Vincent Dole i Marie Nyswander ustalili, że heroinę można byłoby zastąpić preparatem o nazwie metadon. W Europie, w 1967 r., metadon został po raz pierwszy użyty w Szwecji przez L. Gunne. Później nastąpił rozwój programów zastępczych w Wlk. Brytanii, Holandii, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Belgii, a także w Polsce, i innych krajach. Działo się to na przełomie lat 80-tych i 90-tych XX w.
Trzeba pamiętać, że ważnym czynnikiem wpływającym na koncepcję prowadzenia leczenia u osób uzależnionych jest tzw. redukcja szkód. Redukcja szkód to wszelkie działania, których celem jest minimalizacja rozmaitych szkód i zagrożeń związanych z życiem we współczesnym społeczeństwie. Dotyczy ona głównie problematyki uzależnień, ale nie tylko. Główne metody stosowania redukcji szkód, to:
1. Programy wymiany igieł.
2. Terapia zastępcza (substytucyjna).
3. Umożliwieniu uniknięcia kary osobie posiadającej lub przyjmującej narkotyki – terapeuta i pracownik socjalny.
4. Rozdawnictwo prezerwatyw.
5. Profilaktyka uzależnień.
6. Kursy pierwszej pomocy przy zagrożeniu przedawkowaniem.
Leczenie zastępcze prowadzone w Europie i w wielu krajach świata udowodniło, że jest to lepszy sposób terapii niż pobyt w ośrodku leczenia uzależnienia. Wiadomym jest, że skuteczność rocznego pobytu w ośrodku wiąże się z szansą wyleczenia nie większą niż 5%, zaś w przypadku leczenia substytucyjnego jest to ok. 40%. Oczywiście pozostaje kwestia bycia nadal osobą uzależnioną, natomiast istnieją choroby, w których wymagane jest stałe przyjmowanie pewnych leków (cukrzyca, udary mózgu, choroba niedokrwienna serca), w przypadku których przerwanie leczenia może spowodować zagrożenie utraty życia. W wielu sytuacjach przyjmowanie przez pacjentkę/ pacjenta leku zastępczego teoretycznie wyłączałoby te osoby z grup cierpiących na takie schorzenia.
Leki stosowane w leczeniu zastępczym to wcześniej wspomniany metadon oraz buprenorfina. Metadon jest środkiem, który blokuje działanie specjalnych receptorów w mózgu i znosi głód fizyczny i psychiczny związany z uzależnieniem. Może być podawany jako płyn (roztwór wodny lub syrop) lub jako tabletki – w Polsce jest on podawany w formie syropu. Efekt przyjęcia jednej dawki utrzymuje się przez 24 - 36 godzin, lek jest podawany jeden raz dziennie. Wstępna jednorazowa dawka to 30 - 40 mg, pacjent/ pacjentka pozostaje w programie (miejscu przyjmowania metadonu) przez 2-3 godziny i przychodzi dnia następnego celem przyjęcia kolejnej dawki. W tym dniu ocenia się samopoczucie pacjenta i nasilenie objawów uzależnienia, aby po kilku dniach ustalić dawkę ostateczną. W Polsce nie określono dawki maksymalnej metadonu możliwej do przyjęcia jednorazowo, w niektórych krajach takie ograniczenia istnieją. Zwykle przepisywana dawka to ok. 60 mg leku, ale może być ona większa. Osoby przyjmujące metadon przestają wyglądać jak będące pod wpływem narkotyków, przybierają na wadze, rzadziej popełniają przestępstwa. Mogą za to pracować, chodzić do szkoły, zawiązywać związki, po prostu „normalnieją”. Ponadto zalecane jest kontynuowanie leczenia zastępczego u osób uzależnionych od heroiny kobiet ciężarnych zakażonych HIV. Większość działań niepożądanych metadonu jest niezbyt nasilona i przemija wraz z rozwojem tolerancji na lek. Rzadko pojawiają się nadmierne pocenie się, zaparcia, zmniejszenie popędu seksualnego, zaburzenia miesiączkowania, przyrost masy ciała, trudności w oddawaniu moczu.
Buprenorfina to lek używany w leczeniu uzależnień od 1978 roku, głównie we Francji i w Finlandii. Buprenorfina rzadziej niż metadon wywołuje objawy przedawkowania po doustnym zażyciu i objawy odstawienia u noworodków. Dzienna dawka leku wynosi 8 do 32 mg, choć może być on podawany co drugi dzień.
Ostatnio wprowadzonym do użycia środkiem jest połączony lek – buprenorfina i nalokson (suboxone - subokson). Leczenie suboksonem ogranicza możliwość przedawkowania opiodów z powodu działania leku o nazwie nalokson. Dzieje się tak, ponieważ u osób, które wcześniej przyjęły heroinę lub metadon powoduje on objawy abstynencyjne. Ma on silne działanie farmakologiczne wyłącznie po podaniu dożylnym i nie działa po podaniu podjęzykowym.
Pierwszym lekarzem, który dowiódł w 1978 roku skuteczności leczenia opisanymi dwoma lekami jest Dr. Donald R. Jasinski z USA. Leczenie to polega na stosowaniu tabletek zawierających 2 mg buprenorfiny i 0,5 mg naloksonu albo 8 mg buprenorfiny i 2 mg naloksonu. Aktualnie jest to najszerzej stosowany zestaw leczniczy, głównie z powodu zmian w leczeniu zastępczym wprowadzonych w Stanach Zjednoczonych w roku 2000.
Inne stosowane preparaty w leczeniu zastępczym to kodeina lub długo działająca morfina, używane w Niemczech czy w Austrii.
W 2005 roku Światowa Organizacja Zdrowia (Word Health Organization - WHO) włączyła metadon i buprenorfinę do modelowej listy leków w terapii uzależnienia. Stworzyło to podstawy do przeprowadzenia badań naukowych potwierdzających skuteczność tego leczenia u osób uzależnionych. Takie badania były prowadzone w krajach o różnym statusie ekonomicznym i wykazały ich skuteczność.
Istnieje grupa osób, które wciąż są osobami uzależnionymi, po kilkunastu latach prób leczenia wielokrotnie starały się trafić do ośrodka leczenia uzależnień i przeszły wiele nieskutecznych prób podjęcia takiej terapii. Jednocześnie osoby te są zakażone wirusami uszkadzającymi wątrobę, tj. wirusami zapalenia wątroby typu B lub typu C, lub wirusem nabytego niedoboru odporności (HIV). Czy to ma oznaczać, że takie osoby nie mają mieć żadnej możliwości rozpoczęcia terapii? Czy uzależnienie jest równoznaczne z brakiem szans na dalsze życie? Zdecydowanie nie, każda osoba cierpiąca na jakąkolwiek chorobę musi otrzymać informację na temat swojej choroby i mieć stworzone warunki właściwego leczenia. W związku z tym leczenie zastępcze jest jedną z form terapii i ma wymiar medyczny, a nie tylko społeczny.
Co to jest substytucja? To leczenie zastępujące przyjmowane środki narkotyczne (najczęściej heroinę) i dające możliwość normalnego funkcjonowania, pod warunkiem stałego przyjmowania podawanego leku. Pomysł zastąpienia heroiny środkiem zastępczym powstał nie tak dawno. Pierwszy raz zastosował to rozwiązanie w 1959 r. Kanadyjczyk Robert Holiday, próbując podawać pacjentom heroinę. W 1963 r. amerykańscy psychiatrzy Vincent Dole i Marie Nyswander ustalili, że heroinę można byłoby zastąpić preparatem o nazwie metadon. W Europie, w 1967 r., metadon został po raz pierwszy użyty w Szwecji przez L. Gunne. Później nastąpił rozwój programów zastępczych w Wlk. Brytanii, Holandii, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Belgii, a także w Polsce, i innych krajach. Działo się to na przełomie lat 80-tych i 90-tych XX w.
Trzeba pamiętać, że ważnym czynnikiem wpływającym na koncepcję prowadzenia leczenia u osób uzależnionych jest tzw. redukcja szkód. Redukcja szkód to wszelkie działania, których celem jest minimalizacja rozmaitych szkód i zagrożeń związanych z życiem we współczesnym społeczeństwie. Dotyczy ona głównie problematyki uzależnień, ale nie tylko. Główne metody stosowania redukcji szkód, to:
1. Programy wymiany igieł.
2. Terapia zastępcza (substytucyjna).
3. Umożliwieniu uniknięcia kary osobie posiadającej lub przyjmującej narkotyki – terapeuta i pracownik socjalny.
4. Rozdawnictwo prezerwatyw.
5. Profilaktyka uzależnień.
6. Kursy pierwszej pomocy przy zagrożeniu przedawkowaniem.
Leczenie zastępcze prowadzone w Europie i w wielu krajach świata udowodniło, że jest to lepszy sposób terapii niż pobyt w ośrodku leczenia uzależnienia. Wiadomym jest, że skuteczność rocznego pobytu w ośrodku wiąże się z szansą wyleczenia nie większą niż 5%, zaś w przypadku leczenia substytucyjnego jest to ok. 40%. Oczywiście pozostaje kwestia bycia nadal osobą uzależnioną, natomiast istnieją choroby, w których wymagane jest stałe przyjmowanie pewnych leków (cukrzyca, udary mózgu, choroba niedokrwienna serca), w przypadku których przerwanie leczenia może spowodować zagrożenie utraty życia. W wielu sytuacjach przyjmowanie przez pacjentkę/ pacjenta leku zastępczego teoretycznie wyłączałoby te osoby z grup cierpiących na takie schorzenia.
Leki stosowane w leczeniu zastępczym to wcześniej wspomniany metadon oraz buprenorfina. Metadon jest środkiem, który blokuje działanie specjalnych receptorów w mózgu i znosi głód fizyczny i psychiczny związany z uzależnieniem. Może być podawany jako płyn (roztwór wodny lub syrop) lub jako tabletki – w Polsce jest on podawany w formie syropu. Efekt przyjęcia jednej dawki utrzymuje się przez 24 - 36 godzin, lek jest podawany jeden raz dziennie. Wstępna jednorazowa dawka to 30 - 40 mg, pacjent/ pacjentka pozostaje w programie (miejscu przyjmowania metadonu) przez 2-3 godziny i przychodzi dnia następnego celem przyjęcia kolejnej dawki. W tym dniu ocenia się samopoczucie pacjenta i nasilenie objawów uzależnienia, aby po kilku dniach ustalić dawkę ostateczną. W Polsce nie określono dawki maksymalnej metadonu możliwej do przyjęcia jednorazowo, w niektórych krajach takie ograniczenia istnieją. Zwykle przepisywana dawka to ok. 60 mg leku, ale może być ona większa. Osoby przyjmujące metadon przestają wyglądać jak będące pod wpływem narkotyków, przybierają na wadze, rzadziej popełniają przestępstwa. Mogą za to pracować, chodzić do szkoły, zawiązywać związki, po prostu „normalnieją”. Ponadto zalecane jest kontynuowanie leczenia zastępczego u osób uzależnionych od heroiny kobiet ciężarnych zakażonych HIV. Większość działań niepożądanych metadonu jest niezbyt nasilona i przemija wraz z rozwojem tolerancji na lek. Rzadko pojawiają się nadmierne pocenie się, zaparcia, zmniejszenie popędu seksualnego, zaburzenia miesiączkowania, przyrost masy ciała, trudności w oddawaniu moczu.
Buprenorfina to lek używany w leczeniu uzależnień od 1978 roku, głównie we Francji i w Finlandii. Buprenorfina rzadziej niż metadon wywołuje objawy przedawkowania po doustnym zażyciu i objawy odstawienia u noworodków. Dzienna dawka leku wynosi 8 do 32 mg, choć może być on podawany co drugi dzień.
Ostatnio wprowadzonym do użycia środkiem jest połączony lek – buprenorfina i nalokson (suboxone - subokson). Leczenie suboksonem ogranicza możliwość przedawkowania opiodów z powodu działania leku o nazwie nalokson. Dzieje się tak, ponieważ u osób, które wcześniej przyjęły heroinę lub metadon powoduje on objawy abstynencyjne. Ma on silne działanie farmakologiczne wyłącznie po podaniu dożylnym i nie działa po podaniu podjęzykowym.
Pierwszym lekarzem, który dowiódł w 1978 roku skuteczności leczenia opisanymi dwoma lekami jest Dr. Donald R. Jasinski z USA. Leczenie to polega na stosowaniu tabletek zawierających 2 mg buprenorfiny i 0,5 mg naloksonu albo 8 mg buprenorfiny i 2 mg naloksonu. Aktualnie jest to najszerzej stosowany zestaw leczniczy, głównie z powodu zmian w leczeniu zastępczym wprowadzonych w Stanach Zjednoczonych w roku 2000.
Inne stosowane preparaty w leczeniu zastępczym to kodeina lub długo działająca morfina, używane w Niemczech czy w Austrii.
W 2005 roku Światowa Organizacja Zdrowia (Word Health Organization - WHO) włączyła metadon i buprenorfinę do modelowej listy leków w terapii uzależnienia. Stworzyło to podstawy do przeprowadzenia badań naukowych potwierdzających skuteczność tego leczenia u osób uzależnionych. Takie badania były prowadzone w krajach o różnym statusie ekonomicznym i wykazały ich skuteczność.
Istnieje grupa osób, które wciąż są osobami uzależnionymi, po kilkunastu latach prób leczenia wielokrotnie starały się trafić do ośrodka leczenia uzależnień i przeszły wiele nieskutecznych prób podjęcia takiej terapii. Jednocześnie osoby te są zakażone wirusami uszkadzającymi wątrobę, tj. wirusami zapalenia wątroby typu B lub typu C, lub wirusem nabytego niedoboru odporności (HIV). Czy to ma oznaczać, że takie osoby nie mają mieć żadnej możliwości rozpoczęcia terapii? Czy uzależnienie jest równoznaczne z brakiem szans na dalsze życie? Zdecydowanie nie, każda osoba cierpiąca na jakąkolwiek chorobę musi otrzymać informację na temat swojej choroby i mieć stworzone warunki właściwego leczenia. W związku z tym leczenie zastępcze jest jedną z form terapii i ma wymiar medyczny, a nie tylko społeczny.
