Zgonie z Art. 40 Ustawy z 5 grudnia 2008 roku o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (DZ.U. Nr 234, poz.1570) „obowiązkowemu leczeniu podlegają osoby chore na kiłę i rzeżączkę oraz osoby, które miały styczność z chorymi na te choroby”. Świadczenia zdrowotne dla nieposiadających uprawnień z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego finansowane są z budżetu państwa.
KIŁA (lues, syphilis) jest przewlekłą ogólnoustrojową chorobą zakaźną, o bardzo bogatej symptomatologii klinicznej. Może rozwijać się nawet kilkadziesiąt lat. Chorobę wywołuje krętek blady (Treponema pallidum). Poza organizmem krętki szybko giną; są wrażliwe na wysuszenie, wysoką temperaturę oraz środki o działaniu antyseptycznym, w tym mydło.
Krętki wnikają do organizmu przez błony śluzowe i skórę, w miejscach gdzie doszło do przerwania ich ciągłości (mikrourazy, otarcia, widoczne uszkodzenia). Nie wyklucza się zakażenia przez nieuszkodzone błony śluzowe.
Przebieg kiły charakteryzuje się występowaniem okresów objawowych i bezobjawowych. Poszczególne etapy choroby różnią się symptomatologią, zachowaniem odczynów serologicznych i zakaźnością. Nasilenie objawów i przebieg zakażenia u poszczególnych osób różnią się i zależą m.in. od współistniejących chorób (zakażenie HIV/AIDS, alkoholizm).
Pierwsze objawy mogą wystąpić 3-4 tygodnie po zakaźnym kontakcie seksualnym. W miejscu wniknięcia krętków, najczęściej na narządach płciowych, pojawia się niebolesne owrzodzenie, któremu towarzyszy również niebolesne powiększenie węzłów chłonnych w pachwinach. Owrzodzenie - nawet nie leczone – goi się po 2 - 3 tygodniach. Ponownie, widoczne na skórze i/lub błonach śluzowych zmiany chorobowe mogą wystąpić w 3 miesiącu po zakażeniu. Charakterystyczne dla kiły wczesnej, obejmującej pierwsze 2 lata, jest samoistne ustępowanie zmian chorobowych oraz brak dolegliwości i przechodzenie w stan utajenia. Z tych powodów wiele osób, nawet jeżeli wystąpią u nich objawy choroby, nie zgłasza się do lekarza. W kile wczesnej na skórze całego ciała pojawiają się i samoistnie ustępują wysypki złożone z grudek, plamek lub krostek. Zmiany te nie pozostawiają śladu, wyjątkowo drobne blizenki. Najczęściej lokalizują się one na narządach płciowych, w okolicy odbytu, na dłoniach i stopach, na twarzy. U niektórych pacjentów stwierdza się kiłowe zapalenie krtani z chrypą oraz kiłowe zapalenie gardła i anginę kiłową, którym nie towarzyszy ból i gorączka. Czasami po 6 miesiącach trwania choroby dochodzi do łysienia o różnym charakterze (rozlane, drobnoplamiste) i nasileniu. Łysienie dotyczy głównie skóry głowy (okolica potyliczna, skroniowa), ale też owłosienia płciowego, brwi, rzęs i ma odwracalny charakter. W kile wczesnej wyjątkowo pojawiają się inne niż dermatologiczne objawy w postaci bólów głowy i stawów, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.
W kile późnej objawy pojawiają się zwykle po kilkunastu - kilkudziesięciu latach i dotyczą przede wszystkim układu nerwowego i krążenia. Kiła ośrodkowego układu nerwowego może powodować otępienie, depresję, urojenia, zanik nerwu wzrokowego, objawy guza mózgu, porażenia. W układzie krążenia najczęściej rozwijają się objawy związane z uszkodzeniem naczyń wieńcowych i tętniak części wstępującej aorty.
Zakaźność kiły zmienia się w czasie trwania choroby. Największa zakaźność występuje w objawowych okresach kiły wczesnej kiedy na skórze obecne są owrzodzenia, nadżerki, zmiany sączące, których wydzielina zawiera bardzo dużo krętków. Wówczas zakaża się 50 - 60% partnerów seksualnych. W kile późnej chore osoby nie są zakaźne dla partnerów seksualnych, jedynie matka może być źródłem zakażenia dla płodu.
W diagnostyce kiły wczesnej stosuje się mikroskopową metodę bezpośredniego wykrywania żywych krętków bladych w wydzielinie ze zmian chorobowych. Najczęściej rozpoznanie kiły potwierdzane jest badaniami krwi, w której poszukuje się przeciwciał skierowanych przeciwko krętkom. Testy serologiczne pozytywizują się po 3 - 5 tygodniach od zakażenia. Wyniki badań nie zawsze są jednoznaczne, a ich interpretacja wymaga doświadczenia. Przy podejrzeniu kiły układu nerwowego konieczne jest badanie płynu mózgowo-rdzeniowego.
Leczenie kiły trwa w zależności od zaawansowania choroby 20 - 30 dni i prowadzone jest zwykle w trybie ambulatoryjnym. W terapii stosuje się penicyliny, cefalosporyny, tetracykliny. Kilka godzin po pierwszej dawce leku może wystąpić gorączka, która po 4 - 6 godzinach ustępuje. Po leczeniu prowadzona jest kontrola, która polega na wykonywaniu badań serologicznych krwi. W ciągu 2 lat obserwacji testy kiłowe powinny obniżać swoje miana (wyniki), a nawet negatywizować się. Po przebyciu kiły niektóre, najbardziej swoiste testy będą dawały dodatnie wyniki do końca życia. Na kiłę można chorować wielokrotnie. W ramach profilaktyki kiły wrodzonej kobiety ciężarne mają wykonywane badania w kierunku kiły (2x), a te które chorowały na kiłę otrzymują dodatkowe leczenie w czasie ciąży.
ZAPALENIA CEWKI MOCZOWEJ I NARZĄDU RODNEGO są najczęstszym problemem wenerologicznym. Należą do nich najbardziej zakaźne STI: rzeżączka i nierzeżączkowe zapalenie cewki moczowej tzw. NGU. W przypadku rzeżączki do 80% partnerek i partnerów chorej osoby zaraża się. Choroby te nie powodują zapalenia pęcherza czy nerek.
Rzeżączkę wywołują dwoinki rzeżączki. Objawy choroby pojawiają się w ciągu tygodnia po zakaźnym kontakcie. U mężczyzn rozwija się zapalenie cewki moczowej, którego objawem jest zwykle obfita ropna, śluzowo-ropna lub śluzowa wydzielina. Wyciekowi z cewki towarzyszy ból, pieczenie lub swędzenie podczas oddawania moczu. Przebieg choroby u kobiet zwykle jest skąpoobjawowy lub bezobjawowy. Bakterie wywołują stan zapalny w szyjce macicy i tak jak u mężczyzn w cewce moczowej. Najczęściej spotykanymi u nich symptomami są upławy, pobolewania w dole brzucha, przedłużające się krwawienia miesiączkowe, pieczenie przy oddawaniu moczu. U obu płci rzeżączka może w przypadku kontaktów oralnych wywołać zakażenie gardła (w 90% bezobjawowe), a w przypadku kontaktów analnych lub spływania wydzieliny z dróg rodnych - zakażenie odbytu ze świądem i śluzowo-ropną wydzieliną. Przeniesienie wydzieliny zawierającej bakterie do oka powoduje zapalenie spojówek. Najczęstszym powikłaniem rzeżączki u mężczyzn jest zapalenie najądrza, które przebiega z dużą bolesnością, powiększeniem i gorączką. W konsekwencji może ono być przyczyną niepłodności. U kobiety rzeżączka może powodować zapalenie jamy macicy, jajowodów i jajników, a co za tym idzie częściową lub całkowitą niedrożność jajowodów, która prowadzi do niepłodności i ryzyka ciąży pozamacicznej. Wyjątkowo dochodzi do powstania ropni w jamie otrzewnej. Noworodek przechodząc przez kanał rodny może zarazić się od matki i rozwinąć rzeżączkowe zapalenie spojówek.
Rozpoznanie rzeżączki polega na wykryciu bakterii w barwionych preparatach wydzieliny uzyskanej z cewki i szyjki macicy. Badanie mikroskopowe może wykonać lekarz w gabinecie. Potwierdzeniem rozpoznania jest hodowla bakteriologiczna (posiew) wydzieliny z cewki, szyjki macicy, a w razie potrzeby z gardła, odbytu czy spojówek.
Leczenie rzeżączki polega na podawaniu antybiotyków, w większości przypadków skuteczna jest penicylina podawana w jednorazowej dawce. Powikłania choroby wymagają dłuższego stosowania leków. W czasie kontroli, która trwa od 1 do 2 tygodni wykonuje się preparaty mikroskopowe i posiewy.
NGU są wywołane przez różne czynniki etiologiczne, najczęściej przez Chlamydia trachomatis. Objawy i powikłania chlamydiozy są podobne do występujących w rzeżączce. Bakterie mogą umiejscawiać się w cewce moczowej, szyjce macicy, gardle, odbycie. Pierwsze symptomy pojawiają się dużo później niż w rzeżączce, po 3-7 tygodniach od zakaźnego kontaktu. U mężczyzn występuje dyskomfort w cewce moczowej oraz wydzielina z cewki, która ma zwykle śluzowy charakter i nie jest tak obfita jak w rzeżączce. Kobiety zwykle nie zgłaszają dolegliwości. Upławy, pobolewania w dole brzucha, przedłużające się krwawienia miesiączkowe są przez kobiety bagatelizowane. Niestety powikłania związane z szerzeniem się choroby na macicę i przydatki są poważne (niepłodność, ciąża pozamaciczna). Choroba bywa przyczyną poronień, przedwczesnych porodów. U zakażonych noworodków może występuje zapalenie płuc, gardła, ucha i spojówek. Bardzo rzadkim powikłaniem, występującym głównie u mężczyzn jest zespół Reitera, gdzie do objawów zapalenia cewki dołączają się zapalenie spojówek i stawów.
Diagnostyka zakażeń chlamydialnych jest kosztowna i nie wszędzie dostępna. Polega na badaniu metodą immunofluorescencji bezpośredniej wydzieliny pobranej od pacjenta, hybrydyzacji lub amplifikacji kwasów nukleinowych. Badania serologiczne, określające obecność przeciwciał we krwi nie mają wartości diagnostycznej.
Leczenie prowadzone jest przez 7-10 dni antybiotykami głównie z grupy tetracyklin. Tydzień po zakończeniu kuracji przeprowadza się kontrolę i ocenia czy stan zapalny ustąpił.
KŁYKCINY KOŃCZYSTE, inaczej brodawki płciowe, są wywoływane przez genitalne typy wirusów brodawczaka ludzkiego HPV. Czas jaki upływa od zakażenia do pojawienia się objawów wynosi od 6 tygodni do kilku miesięcy. Kłykciny to grudki o brodawkującej powierzchni, porównywanej do koguciego grzebienia. Początkowo zmiany są drobne, ale z czasem powiększają się. Lokalizują się głównie w obrębie zewnętrznych narządów płciowych: u kobiet w przedsionku pochwy i na wargach sromowych, u mężczyzn w rowku zażołędnym i na napletku. U obu płci kłykciny mogą rozwinąć się w okolicy odbytu, w ujściu cewki moczowej czy w jamie ustnej. Chorobę rozpoznaje się na podstawie wyglądu zmian, tylko w wyjątkowych przypadkach konieczne jest potwierdzenie diagnozy badaniem histopatologicznym pobranej tkanki. W leczeniu stosuje się krioterapię (zamrażanie), łyżeczkowanie, usuwanie chirurgiczne i przy pomocy lasera, leki do zewnętrznego stosowania na zmiany chorobowe przez pacjenta. Bez względu na sposób terapii, kłykciny często nawracają. U pacjentów z zaburzeniami odporności (osoby zakażone hiv, po przeszczepach) kłykciny osiągają większe rozmiary, jest ich więcej, gorzej reagują na leczenie i częściej nawracają.
OPRYSZCZKA NARZĄDÓW PŁCIOWYCH jest najczęstszą przyczyną zmian nadżerkowych na genitaliach. Wywołuje ją wirus opryszczki HSV-2, a niekiedy – przeniesiony w czasie kontaktów oralno-genitalnych- również HSV-1 odpowiedzialny za opryszczkę na twarzy (tzw. zimno, febra). W ciągu tygodnia od zakażenia na narządach płciowych, w okolicy odbytu pojawiają się zaczerwienienie i liczne, skupione pęcherzyki, które szybko pękają tworząc małe nadżerki. Zmiany powodują nasilone dolegliwości bólowe, gorączkę, złe samopoczucie. Towarzyszy im bolesne powiększenie węzłów chłonnych w pachwinach. Pierwszy wysiew zmian opryszczkowych nazywany jest zakażeniem pierwotnym i trwa 2 - 3 tygodnie. Następnie zakażenie przechodzi w fazę utajenia. Nawroty choroby mogą być wywołane przez choroby infekcyjne, oziębienie organizmu, nadmierną ekspozycję na słońce, depilację, obniżenie odporności. Przed wystąpieniem zmian na skórze chorzy odczuwają świąd, pieczenie, mrowienie w miejscu, gdzie za 1 - 2 dni pojawi się zaczerwienienie, pęcherzyki i następnie nadżerki. Kolejne nawroty pojawiają się w tej samej lokalizacji i ustępują w ciągu tygodnia. Opryszczka płciowa, szczególnie zakażenie pierwotne, jest niebezpieczna dla ciężarnych, ponieważ może doprowadzić do poronienia czy opryszczki wrodzonej płodu z zajęciem układu nerwowego i narządów wewnętrznych, obarczonej śmiertelnością do 80%. W leczeniu opryszczki skuteczne są leki doustne, zawierające acyklowir, który działa na wirusy HSV. W przypadku szczególnie uporczywych nawrotów wskazane jest przewlekłe, wielomiesięczne podawanie leku.
RZĘSISTKOWICĘ wywołuje pierwotniak rzęsistek pochwowy. U kobiet choroba objawia się obfitymi upławami, pieczeniem sromu. U mężczyzn może pojawić się stan zapalny żołędzi, napletka i cewki moczowej lub mimo zakażenia może nie być objawów. Diagnostyka polega na wykryciu rzęsistków w wydzielinie zapalnej badaniem mikroskopowym i hodowlą. W leczeniu stosuje się leki doustne, u kobiet również dopochwowe.
Do STI wywoływanych przez pasożyty należą świerzb i wszawica łonowa.
W ŚWIERZBIE objawy pojawiają się 3 - 6 tygodni po zakażeniu świerzbowcem ludzkim, który pasożytuje w naskórku. Są to świąd, szczególnie uporczywy w nocy, zmiany grudkowe i obrzękowe na skórze palców, nadgarstków, zgięć łokciowych, podbrzusza, pośladków, piersi, moszny i prącia. W leczeniu stosowane są maści. Po przeprowadzonej terapii konieczna jest zmiana pościeli, odkażenie używanej odzieży poprzez pranie i prasowanie. W przypadku świerzbu zakażenie może dotyczyć nie tylko partnerów seksualnych, ale także domowników korzystających np. z tych samych koców czy śpiących w jednym łóżku.
WSZAWICĘ ŁONOWĄ powoduje wesz łonowa. Dominującym objawem jest świąd. Chorobę rozpoznaje się na podstawie obecności małych (1-2 mm), mało ruchliwych pasożytów tuż przy mieszkach włosowych i jaj (gnid) przytwierdzonych do włosów. Poza okolicą łonową może być zajęte podbrzusze, uda, wyjątkowo brwi i rzęsy. Skuteczne są leki zewnętrzne, dostępne również bez recepty.
